Ատոմա-Մոլեկուլային տեսության ստեղծման պատմությունը

1. 1. Ատոմա-մոլեկուլային տեսության ստեղծման պատմությունը
2. 2. 1. Ատոմները նյութի փոքրագույն մասնիկներն են, որոնք անհնար է բաժանել բաղադրիչների փոխարկել մեկը մյուսի կամ ոչնչացնել: 2. Միևնույն քիմիական տարրի ատոմները բացարձակապես նույնն են և ունեն նույն կշիռը: Տարբեր տարրերի ատոմներն ունեն տարբեր կշիռներ: 3. Քիմիական փոխազդեցության հետևանքով ատոմները միանում են մեկը մյուսին՝ պարզ կամ ամբողջ թվերի հարաբերությամբ:
3. 3. Մոլեկուլի գաղափարը և անվանումը առաջինն օգտագործել է ֆրանսիացի բնափիլիսոփա Պիեռ Գասենդին : Մոլեկուլը՝ որպես քիմիական փոխարկումների ենթարկվող և ատոմից տարբերվող նյութի ամենափոքր քանակություն, ձևակերպել է Ա. Ավոգադրոն: Մոլեկուլ հասկացությունը պաշտոնապես գիտության մեջ է մտել ավելի ուշ: Ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ժ.Պերենի բրոունյան շարժման ուսումնասիրությունները դարձան մոլեկուլի գոյության առաջին փորձնական ապացույցը։ Մոլեկուլի կառուցվածքի հիմնական օրինաչափությունները պարզվեցին քիմիական ռեակցիաների հետազոտման, նոր, հատկապես օրգանական միացությունների սինթեզի, անալիզի և ֆիզիկական մեթոդների կիրառման շնորհիվ։ Մոլեկուլի հայտնագործումը քիմիայի՝ որպես գիտության զարգացման արդյունքն է։ Մոլեկուլի կառուցվածքը, հատկությունները և փոխարկումների օրինաչափություններն այսօր էլ քիմիայի ուսումնասիրության հիմնական առարկաներն են։ Քիմիական ռեակցիան նյութերի մոլեկուլների փոխարկումն է այլ նյութերի մոլեկուլների։
4. 4. Նյութի աննշան փոքր մասնիկները կոչվում են ատոմներ: Հաճախ ատոմները միավորված են խմբերում, որոնց անվանում են մոլեկուլներ: Ատոմների չափերն այնքան փոքր են, որ դրանք նույնիսկ օպտիկական մանրադիտակով անհնար է տեսնել: Ատոմը նյութի անբաժանելի մասն է: Մոլեկուլը բաժանվում է ատոմների:
5. 5. Ալեքսանդր Բուտլերովը ռուս քիմիկոս է: Ալեքսանդր Բուտլերովը տվել է օրգանական նյութերի կառուցվածքի տեսությունը և առաջինն է բացատրել իզոմերիայի երևույթը, և հիմնադրել է ռուսական քիմիական դպրոցը։ 1849 թ-ին ավարտել է Կազանի համալսարանը։ Աշխատել է Փարիզում ֆրանսիացի քիմիկոս Շառլ Վյուրցի քիմիական աշխատանոցում։ 1861 թ-ին «Նյութերի քիմիական կառուցվածքի մասին» զեկուցման մեջ շարադրել, իսկ 1871 թ-ին վերջնականապես ձևակերպել է օրգանական միացությունների կառուցվածքի տեսության իր կանխադրույթները։ Ըստ այդ տեսության՝ օրգանական նյութերի հատկությունները պայմանավորված են մոլեկուլներում ատոմների հաջորդականության կարգով և նրանց փոխազդեցության բնույթով։ Բուտլերովի կանխադրույթներից բխում էին օրգանական նյութերի քիմիական կառույցի դասական տեսության մյուս բոլոր դրույթները։ Նա տվեց նաև քիմիական կառուցվածքի որոշման եղանակն ու ձևակերպեց դրա իրականացման կանոնը։ Բուտլերովն առաջինն է կատարել պոլիմերման շարժընթացի համակարգված ուսումնասիրություններ, որոնց արդյունքների հիման վրա հետագայում մշակվել է սինթետիկ կաուչուկի ստացման արդյունաբերական եղանակ։

Քննարկվող հարցեր՝

1. Հարաբերական ատոնային զանգված։  Քիմիական մեծություն, որը ցույց է տալիս թե տվյալ քիմիական տարրը քանի անգամ է մեծ որպես չափանիշ ընդունված ջրածնի հարաբերական ատոմային զանգվածից  :
2. Հարաբերական մոլեկուլային զանգված,զանգվածային հարաբերություն,զանգվածային բաժին
3. Զամ
4. Քիմիական բանաձև,ինդեքս

1. Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը ցույց է տալիս, թե տվյալ նյութի մոլեկուլի զանգվածը քանի անգամ է մեծ Զանգվածի ատոմային միավորից (ԶԱՄ)։ Այն նշանակում են M_r-ով։ Օրինակ՝ ջրի մոլեկուլի զանգվածը 18 անգամ մեծ է 1 ԶԱՄ-ից։ Ահա օրինակ ջրի (H₂O) մոլեկուլային զանգվածի որոշումը՝:Mr(H2O)=2Ar(H)+Ar(O)=2+16=18.:

Նյութի մոլեկուլի, ինչպես և ատոմի, իրական զանգվածը շատ փոքր է: Այդ իսկպատճառով ընդունվել է հարաբերական մոլեկուլային զանգված հասկացությունը:Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը նյութի մոլեկուլի զանգվածն է՝ ածխածնային միավորներով արտահայտված: Այլ կերպ ասած` հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը (Mr) ցույց է տալիս, թետվյալ նյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը (m<sub>0</sub>) քանի անգամ է գերազանցում զանգվածի ատոմային միավորը (ածխածնի ատոմի զանգվածի 1/12ը),  Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը չափողականություն չունի (հարաբերական թիվ է):Օրինակ՝ջրի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը գտնելու նպատակով այդնյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը բաժանում ենք զանգվածի ատոմային միավորի վրա (ածխածնի ատոմի զանգվածի 1/12-ին).Mr(H<sub>2</sub>O)=2Ar (H)+ Ar (O) =18 Նշանակում է՝ ջրի մոլեկուլի զանգվածը 18 անգամ մեծ է զանգվածի ատոմային միավորից: Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հավասար է նյութի մոլեկուլիբաղադրության մեջ առկա բոլոր ատոմների հարաբերական ատոմային զանգվածների գումարին`հաշվի առնելով ատոմների թիվը: Ուստի, նյութի քիմիական բանաձևը իմանալով, հեշտությամբ կարող ենք հաշվել այդ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը: Նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հաշվելիս նյութի մոլեկուլի բաղադրության մեջ առկա տարրերի հարաբերական ատոմային զանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալները պետք է գումարել: Պարզ նյութերի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հաշվելու նպատակով համապատասխան տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածը բազմապատկում ենք ինդեքսով, օրինակ.Mr (O₂) = 2Ar (O) = 2 • 16 32 Mr (H₂) = 2Ar (H) = 2 • I = 2 Բարդ նյութերի դեպքում`Mr (H₂ SO₄) = 2 Ar (H) + Ar (S) + 4 Ar(O) = 2 • I + 32 + 4•16 = 98Mr (N₂O₃) = 2 • Ar (N) + 3 • Ar (O) = 2 .14 + 3 . 16 = 28 + 48 = 76Mr (KOH) = Ar (K) + Ar (O) + Ar (H) = 39 + 16 + I = 56 Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը նյութի հիմնական բնութագրերից է:     Զանգվածային բաժինը ցույց է տալիս, թե տարրի հարաբերական ատոմայինզանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալը հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի որմասն է կազմում:

Քիմիական բանաձև,ինդեքս

Ինդեքսը քիմիական բանաձևերում արտահայտում է տվյալ տարրի ատոմների թիվը:

Քիմիական բանաձևը ցույց է տալիս.

1. ա) նյութի անվանումը,
2. բ) այդ նյութի մեկ մոլեկուլը,
3. գ) նյութի որակական բաղադրությունը. ո՞ր տարրերի ատոմներից է կազմված տվյալ նյութը,
4. դ) նյութի քանակական բաղադրությունը, ի՞նչ զանգվածային հարաբերությամբ են տարրերը միացած:

1. Պարզ,բարդ նյութեր Նյութը՝ տարածության մեջ որոշակի ծավալ զբաղեցնող մասնիկների համախումբ է, խիստ որոշակի բաղադրությամբ կառուցվածքով, հատկություններով և զանգվածով օժտված։ Նյութերը լինում են երկու տեսակ՝ պարզ և բարդ։ Պարզ են կոչվում այն նյութերը, որոնք կազմված են մեկտարրի ատոմներից, իսկ բարդ են կոչվում այն նյութերը, որոնք կազմված են երկու կամ ավելի տարիի ատոմներից։ Պարզ նյութերը բաժանվում են մետաղների և ոչ մետաղների։ Բոլոր մետաղները՝ բացի սնդիկից, պինդ են, պլաստիկ են, ունեն մետաղական փայլ, ունեն ջերմա և էլեկտրահաղորդականություն։ Նրանք վերջին շերտում ունեն չորսից քիչ

էլեկտրոններ, շերտը ավարտելու համար կորցնում են էլեկրոններ՝ առաջացներով դրական լիցք։ Ոչ մետաղները եթե պինդ են՝ փխրուն են, մեծ մասամբ հեղուկ կամ գազային նյութեր են, նրանք չունեն փայլ, չունեն ջերմաէլեկտրահաղորդականություն, չունեն պլաստիկություն, և վերջին շերտը ավարտելու համար վերցնում են, ոչ թե կորցնում, քանի որ ունեն չորսից շատ էլեկտրոն, և ստանում են բացասական իոններ։

Բարդ նյութեր — Օքսիդ, թթու, հիմք, աղ

Օքսիդներ են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են երկու տարրի ատոմներից, որոնցից մեկը թթվածինն է։

Թթուներ են այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են ջրածնի (H) մեկ կամ մի քանի ատոմներից և թթվային մնացորդներից:

Հիմքեր են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են մետաղի ատոմներից և հիդրոքսո (OH) խմբերից:

Աղեր են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են մետաղի ատոմներից և թթվային մնացորդներից։

Օքսիդ

XO O-2

+8|2|6

H2O2-1

O+6F — 1

H2+1O-2

Na+1 2 O-2

S (VI) — օքսիդ

S (IV) — օքսիդ

Կազմել հետևյալ օքսիդների բանաձևերը

Mn (VII) — Mn O

Cr (III)

P (III)

1. Ֆիզիկական,քիմիական երևույթներ

Ինչպես գիտենք, երևույթները բաժանվում են երկու մասի՝ ֆիզիկական և քիմիական։

Ֆիզիկական երևույթն այն է, երբ փոխվում է մարմնի միայն տեսքն ու ագրեգատային վիճակը և նոր նյութ չի ստացվում։ 

Քիմիական երևույթն այն է, երբ ստացվում է նոր նյութ և դրանց բնորոշ հատկություններ (համի, հոտի, գույնի առաջացում)

Թեման.Ուժ:Տիեզերական ձգողության ուժ:Ծանրության ուժ:Առաձգականության ուժ:Հուկի օրենք:Ուժաչափ:

Տեսադասին  քննարկվող հարցեր.

 1.Ինչ է բնութագրում ուժը:

Ուժ կոչվում է այն ֆիզիկական մեծությունը, որի միջոցով նկարագրում են մարմինների փոխազդեցությունը:

Ուժը բնութագրվում է մեծությամբ և ուղղությամբ, հետևաբար, այն վեկտորական մեծություն է:

2.Որ ուժն է կոչվում 1նյուտոն(1Ն):

1 նյուտոնը  այն ուժն է, որի ազդեցությամբ 1 կգ զանգվածով մարմինը 1 վարկյանում իր արագությունը փոխում է 1մ/վ-ով:

3.Ինչպիսի մեծություն է ուժը:

Ուժը բնութագրվում է մեծությամբ և ուղղությամբ, հետևաբար, այն վեկտորական մեծություն է:

4.Որ ֆիզիկական  մեծություններն են վեկտորական,և որոնք՝սկալյար

Այն մեծությունները, որոնք բնութագրվում են և ուղղությամբ և թվային արժեքով՝ կոչվում են վեկտորական մեծություններ։

5.Ուժի ազդեցության արդյունքը ինչ մեծություններից է կախված

Ուժի ազդեցության արդյունքը կախված է զանգվածից:

6.Որ մարմիններն են փոխազդում տիեզերական փոխազդեցության ուժերով

Ձգողության ուժեր գործում են տիեզերքի բոլոր մարմինների միջև:

7.Ինչից է կախված տիեզերական  ձգողության ուժը

Տիեզերական ձգողության ուժի կախված է հեռավորության վրա գտնվող մարմնի զանգվածից:

8.Ինչ բանաձևով է որոշվում ծանրության ուժը

F=mg

1. g- հաստատուն մեծություն է և անվանում են ազատ անկման արագացում՝  g=9,8 Ն/կգ
2. m- մարմնի զանգված

9.Որ երևույթն է կոչվում դեֆորմացիա

Արտաքին ազդեցության հետևանքով մարմնի ձևի և չափերի փոփոխությունը կոչվում է դեֆորմացիա:

12.Դեֆորմացիայի  օրինակների քննարկում

Եթե պողպատից պատրաստված զսպանակը սեղմենք, ապա նա կփոխի իր ձևը, այսինքն` կդեֆորմացվի: Եթե հեռացնենք ձեռքը, ապա առաձգականության ուժի շնորհիվ զսպանակը կվերականգնի իր սկզբնական ձևը և չափերը:

10.Որ դեֆորմացիան է կոչվում առաձգական ,որը՝պլաստիկ:Բերել օրինակներ

Այն դեֆորմացիան, որի դեպքում արտաքին ազդեցությունը վերացնելուց հետո մարմինը վերականգնում է իր ձևն ու չափերը, կոչվում է առաձգական, հակառակ դեպքում` ոչ առաձգական կամ պլաստիկ:

11.Որ ուժն են անվանում ծանրության ուժ

Ծանրության ուժ կոչվում է մարմինների վրա Երկրի կողմից ազդող ձգողության ուժը:

12.Ինչպես է կախված ծանրության ուժը  մարմնի զանգվածից

Որքան մեծ է մարմնի զանգավծը, այդքան մեծ է նրա վրա ազդող ծանրության ուժը:

14.Որ ուժն են անվանում առաձգական ուժ,և ինչպես է այն ուղղված:

Այն ուժը, որն առաջանում է մարմնի դեֆորմացիայի ժամանակ, խոչընդոտում է դեֆորմացիային և ձգտում վերականգնել մարմնի ձևն ու չափերը, կոչվում է առաձգականության ուժ:

15.Հուկի օրենքի ձևակերպում

Առաձգական դեֆորմացիայի ժամանակ մարմնում առաջացած առաձգականության ուժն ուղիղ համեմատական է դեֆորմացիայի մեծությանը (երկարացմանը):

16.Հուկի օրենքն արտահայտող բանաձևը

Fառ = kx

k-ն համեմատականության գործակիցն է:

17.Ինչ կառուցվածք ունի ուժաչափը

Պարզագույն ուժաչափի հիմնական մասը զսպանակն է, որի մի ծայրն անշարժ ամրացված է զսպանակի իրանին, իսկ մյուս` կեռիկավոր ծայրը, ազատ է և վերջանում է հորիզոնական ցուցիչով։ Զսպանակին ամրացված սլաքը ցույց է տալիս չափվող ուժի մեծությունը:

18.Որ օրենքի վրա է հիմնված ուժաչափի աշխատանքը

Ուժաչափի աշխատանքը հիմնված է Հուկի օրենքի վրա:

թեման. Մարմնի կշիռ: Շփման ուժ: Շփման  ուժի  դերը  բնության  մեջ  և  կենցաղում: Մի ուղղով ուղղված ուժերի գումարումը: Տիեզերական ձգողության ուժ: Ծանրության ուժ:Առաձգականության ուժ

քննարկվող հարցեր.

Ինչն են անվանում մարմնի կշիռ:

Այն ուժը, որով մարմինը Երկրի ձգողության հետևանքով ազդում է անշարժ հորիզոնական հենարանի կամ ուղղաձիգ կախոցի վրա, կոչվում է մարմնի կշիռ։

Ինչ բնույթի ուժ է մարմնի կշիռը:

Մարմնի կշիռը բնույթով առաձգականության ուժ է, որն ազդում է հենարանի կամ կախոցի վրա։

Ինչպես է ուղղված մարմնի կշիռը, և որտեղ է այն կիրառված:

Մարմնի կշիռը  միշտ ուղղված է ուղղաձիգ դեպի ներքև և կիրառված է տարբեր մարմինների վրա:

Ինչ բանաձևով է որոշվում:մարմնի կշիռը:

P = mg

Նշեք մարմնի կշիռի և ծանրության ուժի տարբերությունը:

Մարմնի կշիռը՝ առաձգականության ուժ է, որն ազդում է հենարանի կամ կախոցի վրա, իսկ ծանրության ուժը՝ գրավիտացիոն ուժ է, որն ազդում է մարմնի վրա:

Նշեք մարմնի զանգվածի և կշռի տարբերությունը:

Կշիռ՝ զանգված, հասկացությունը կենցաղում անմիջականորեն կապվում է նյութի քանակի հետ: Ի տարբերություն կենցաղի` կշիռ հասկացությունը ֆիզիկայում ոչ թե նյութի քանակի բնութագիր է, այլ մարմինների փոխազդեցության չափ, այսինքն՝ ուժ:

Բերել շփման ուժի առկայությունը հաստատող փաստեր:

Ասֆալտի վրա շարժվելիս կոշիկների և ասֆալտի միջև ուժ է առաջանում, որի շնորհիվ դուք քայլում եք,  սակայն նույն բանը չեք կարողանալու անել սառույցի վրա: 

Մարմինների հպվող մակերևույթների միջև առաջացող և միմյանց նկատմամբ նրանց շարժումը խոչընդոտող ուժը կոչվում է շփման ուժ:

Ինչով է պայմանավորված շփումը:

Շփման ուժի մեծությունը կախված է  շփվող մարմինների նյութերի տեսակից և դրանց մակերևույթների ողորկության աստիճանից:

Թվարկելշփման տեսակները և բերել օրինակներ:

Դադարի շփում — Եթե փորձենք շարժել սեղանին դրված գիրքը, ազդելով նրա վրա հորիզոնական ուժով, կնկատենք, որ այն սկսում է շարժվել, երբ այդ ուժը հասնում է որոշակի արժեքի: Դա նշանակում է, որ մարմնի վրա այդ ընթացքում ազդում է մեկ այլ ուժ, որը հակառակ է ուղղված կիրառված ուժին և համակշռում է այն: Այն ուղղված է մարմնի հնարավոր շարժման ուղղությամբ: Այդ ուժը գրքի և սեղանի միջև առաջացած դադարի շփման ուժն է: 

Fդ max=μ⋅N

1. N-ը՝ ճնշման ուժն է
2. μ-ն՝ համեմատականության գործակից է և կոչվում է շփման գործակից:

Սահքի շփում— Երբ ազդող ուժը դառնում է դադարի շփման ուժի առավելագույն արժեքից փոքր-ինչ մեծ, մարմինը շարժվում է, և դադարի շփման ուժի փոխարեն ի հայտ է գալիս սահքի շփման ուժը: 

Այն շփման ուժը, որն առաջանում է հպվող մակերևույթների միջև, երբ դրանք շարժվում են միմյանց նկատմամբ, կոչվում է սահքի շփման ուժ:

Շփման ուժը հաշվում են նույն բանաձևով, ինչ որ դադարի շփման ուժը Fշ max=μ⋅N

Գլորման շփում — Երբ մարմինը գլորվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթի վրայով, այդ դեպքում առաջացող դիմադրության ուժը կոչվում է գլորման շփման ուժ:

Այն շփման ուժը, որն առաջանում է մակերևույթի և դրա վրա գլորվող անիվի, գլանի կամ գնդի միջև, կոչվում է գլորման շփման ուժ:

Օրինակներով ցույց տվեք, որ միևնույն պայմաններում գլորման շփման ուժը փոքր է սահքի շփման ուժից:

Հին ժամանակներում ծանր իրեր տեղափոխելու համար դրանց տակ տեղադրում էին գերաններ կամ այլ գլորաններ: Հետո հայտնագործեցին անիվը, որը   համարվում է  մարդկության կարևորագույն հայտնագործություններից, քանի որ օգնեց ծանր իրերը ավելի հեշտ տեղափոխել:  

 Բերել շփման դրսևորման օգտակար և վնասակար օրինակներ:

Օգտակար — Մերկասառույցի ժամանակ կոշիկի ներբանի և սառույցի միջև շփումը մեծացնելու համար սառույցի վրա ավազ են լցնում, ճանապարհի առավել վտանգավոր հատվածներում ավտոմեքենայի անվադողերին հատուկ շղթաներ են հագցնում: Շփման շնորհիվ է, որ արգելակելիս մեքենաները կանգ են առնում, որ առարկաները կարողանում ենք բռնել ձեռքում:

Վնասակար — Շփման պատճառով տարբեր մեխանիզմների շարժվող մասերը տաքանում և մաշվում են։ Շփման այս և այլ վնասակար հետևանքները մեղմելու նպատակով հպվող մակերևույթները պատում են որևէ քսուքով կամ յուղով: Այս դեպքում միմյանց հետ շփվում են ոչ թե դետալների մակերևույթները, այլ նրանց միջև առկա յուղի շերտերը:

6. Ինչպես կարելի է մեծացնել , փոքրացնել շփումը:

1. Շփման ուժը մեծացնելու համար կարելի է մակերևույթը դարձնել անհավասար:
2. Շփման ուժը փոքրացնելու համար մակերևույթը առավելագույն հարդեցնել:

7. Ինչու հաճախ սառցակալած ճանապարհին ավազ են շաղ տալիս:

Ավազ են շաղ տալիս շփումը մեծացնելու համար:

8. Բերել օրինակներ, երբ մարմնի վրա միաժամանակ ազդում է մի քանի ուժ:

Բարձրությունից ընկնող թղթի վրա, բացի ծանրության ուժից, ազդում է նաև օդի դիմադրության ուժը: Դեպի Լուսին թռչող տիեզերանավի վրա միաջամանակ ազդում է Երկրի, Լուսնի և Արեգակի ձգողության ուժերը:

9. Որ ուժն է կոչվում համազոր ուժ:

Այն ուժը, որ մամնի վրա ունենում է նույն ազդեցությունը, ինչ մի քանի ուժեր մասին ազդելիս, կոչվում է այդ ուժերի համազոր:

 10. Ինչպես է ուղղված մի ուղղով միևնույն (հակառակ) կողմեր ուղղված երկու ուժերի համազորը և ինչպես է որոշվում նրա մոդուլը:

Նրանց համազորը ուժը ուղղված է հակառակ ուղղությամբ և որոշվում է այդ երկու թվերի մոդուլների գումարով:

239.Նախադասությունները ժխտական դարձրո՛ւ:
Կաքավաբերդի գլխին տարին բոլոր ամպ է նստում: Կաքավաբերդի գլխին տարին բոլոր ամպ չի նստում։
Կաքավաբերդի բարձունքի միակ ծաղիկը ալպիական մանուշակն է: Կաքավաբերդի բարձունքի միակ ծաղիկը ալպիական մանուշակը չէ։
Գունավոր բզեզին մանուշակը ճոճք է թվում: Գունավոր բզեզին մանուշակը ճոճք չի թվում։
Պարիսպների գլխին ցինն ու անգղը բույն էին դրել: Պարիսպների գլխին ցինն ու անգղը բույն չէին դրել։
Ներս մտնողն իմ մայրն է: Ներս մտնողն իմ մայրը չէ։
Քաղցած այծը նույնիսկ ամենաուղիղ ծառն էլ կբարձրանա: Քաղցած այծը նույնիսկ ամենաուղիղ ծառը չի բարձրանա։

240. Ա. և Բ. Խմբի նախադասությունները ժխտական դարձրո՛ւ: Ենթադրական եղանակի
     բայերի (Բ խումբ) ժխտական ձևերն ինչո՞վ են տարբերվում մյուս ժխտական ձևերից:

Ա. Նրա համար ամենանվիրական առարկան իր թալիսմանն է:
Այդ օրվանից դարպասապահի չսափրած դեմքը թալիսման դարձավ թիմի համար:
Մարզիկները հավատում են թալիսմանների զորությանը:
Այդ մասին արդեն երեխաներն էլ գիտեն:

Նրա համար ամենանվիրական առարկան իր թալիսմանը չի։ Այդ օրվանից դարպասապահի չսափրած դեմքը թալիսման չդարձավ թիմի համար։ Մարզիկները չեն հավատում թալիսմանների զորությանը։ Այդ մասին երեխաները չգիտեն։

Բ. Ձուկն առանց փուշ կլինի:
Մեկ ծաղկով գարուն կգա:
Մրցույթի բոլոր մասնակիցներն էլ կխրախուսվեն, իսկ հաղթողը նվեր կստանա:
Ջուրն ընկնողը անձրևից կվախենա:

Ձուկն առանց փշի չի լինի։

Մեկ ծաղկով գարուն չի գա։

Մրցույթի բոլոր մասնակիցներն էլ չեն խրախուսվի, իսկ հաղթողը նվեր չի ստանա։

Ջուրն ընկնողը անձրևից չի վախենա։

Բայերի ժխտական խոնարհումը կազմվում է չ մասնիկով (հրամայական եղանակի բայերինը՝ մի մասնիկով): Չ մասնիկն ավելանում է կա՛մ պարզ դիմավոր ձևին (չվազեց, չգրի), կա՛մ օժանդակ բային (չեմ գրում, չի վազում): Ժխտական մասնիկով օժանդակ բայը դրվում է  դերբայից առաջ (գալիս է- չի գալիս):
   Ենթադրական եղանակի ժխտական խոնարհումը կազմվում է օժանդակ բայի ժխտական ձևերով և ժխտական դերբայով (չգրեմ – չեմ գրի):

1․ Հեծանվորդը անցավ ճանապարհի 3/4 մասը։ Ճանապարհի ո՞ր տոկոսը մնաց անցնելու։

• 4/4-3/4=1/4
• 100:4=25%
• ¼=25%

2․ 2սմ կողմով խորանարդը ներկելու համար անհրաժեշտ է 12 գրամ ներկ։ Քանի՞ գրամ ներկ է անհրաժեշտ 6 սմ կողմով խորանարդը ներկելու համար։

• S₁=6×4=24գ
• S₂=4×36=144գ

3․ Գտնե՛լ 15⋅25⋅35⋅45⋅55⋅65⋅75⋅85⋅95−16⋅26⋅36⋅46⋅56⋅66⋅76⋅86⋅96 արտահայտության արժեքի վերջին թվանշանը:

1

4․ Հինգ հաջորդական թվերի գումարը հավասար է 110-ի։ Գտնել այդ թվերը:

20+21+22+23+24=110

5․ Մեքենան,որի արագությունը 45կմ/ժ է,իրարից հավասարաչափ հեռացված 4 էլեկտրասյունների կողքով անցնում է 15ր-ում:Որքա՞ն է ճանապարհի ամբողջ երկարությունը,եթե այդ մեքենայի ուղևորը ամբողջ ճանապարհին հաշվել է 13 հատ էլեկտրասյուն:

• 15:4=3,75 ր (անցնում է 1էլեկտրասյունը )
• 45: 60=0,75կմ/ր
• 13×3,75=48,75ր
• 48,75:0,75=65կմ

Պատ.՝ 65կմ

1. Վերլուծել անհատի դերը միջնադարում;
2. Ապացուցել, որ մարդկության պատմության միջնադարն ավարտվել է;
3. Համեմատել հին աշխարհի և միջնադարի ձեռքբերումները;
4. Կազմել ուշ միջնադարյան Հայաստանի առանցքային իրադարձությունների վարկանիշային աղյուսակը (առաջին եռյակի ընտրությունը հիմնավորել);
5. Սահմանել հայկական միջնադարի 10 կարևորագույն հասկացությունները (ընտրությունը հիմնավորել):

Վերլուծել անհատի դերը միջնադարում;

Միջնադարում ձևավորվել է մարդու նոր ըմբռնում: Եվրոպական անհատի «ծննդյան ամսաթիվը» տեղափոխվել է միջնադարի խորքեր, սակայն քրիստոնեական դարաշրջանի առաջին հազարամյակը դեռ գծված է մարդկային առարկայի դասային կապի և կաշկանդվածության երանգներով: Եվ միջնադարում շատ պետությունների առաջացման և զարգացման վրա ազդել է որոշակի անհատներ որոնց շնորհիվ ձևավորվել է պետությունը և իր ազդեցությունն է ունեցել աշխարհի վրա:

Ապացուցել, որ մարդկության պատմության միջնադարն ավարտվել է;

Այն սկսվել է Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկմամբ և ավարտվել Վերածննդի և Հայտնագործությունների ժամանակաշրջանով: Այժմ չկան ռասսայական և գենդերային խտրականություն, զարգացած երկրներում վերացել են մահապատիժները, չկան ստրուկներ։

Համեմատել հին աշխարհի և միջնադարի ձեռքբերումները;

Միջնադարի ձեռք բերումներից են աշխարագրական հայտնագործությունեը։

Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջան (Աշխարհագրական հետազոտությունների (hայտնագործությունների) ժամանակաշրջան, Մեծ նավարկությունների ժամանակաշրջան), 15-17-րդ դարերում եվրոպացիների աշխարհով շրջագայությունների ժամանակը, երբ նրանք կապ հաստատեցին Աֆրիկայի, Ամերիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի հետ, քարտեզավորեցին հետազոտված աշխարհը։ Հաճախ պորտուգալացիների և իսպանացիների ճանապարհորդությունները՝ Հնդկաստանին հասնելու, ոսկի, արծաթ, համեմունքներ գտնելու համար, նույնացնում են այդ շրջանի հետ։

Միջնադարի կարևոր ձեռք բերումներից էր առեվտրի զարգացումը։

15-րդ դարում Եվրոպայի քաղաքային բնակչության թիվը բավական աճեց, որ նպաստեց արհեստների ու առևտրի զարգացմանը։ Մեծ թափ ստացավ միջազգային առևտուրը։ Խաչակրաց արշավանքների արդյունքում առևտրական կայում կապեր ձևավորվեցին Արևելքի երկրների հետ, որտեղից Եվրոպա էին բերում շքեղության պարագաներ ու համեմունքներ։ Այդ ժամանակ ոսկու հայտնի հանքավայրերը գրեթե սպառվել էին, և եվրոպական ղեկավարները մետաղադրամներ ձուլելու համար ոսկու պակասություն ունեին։ Բացի այդ՝ Միջերկրական ծովի ափերը գերբնակեցված էին այդ ժամանակի համար։

1. ահմանել հայկական  միջնադարի 10 կարևորագույն հասկացությունները (ընտրությունը հիմնավորեք):

1, Հայ գրերի գյուտը 405 թվական։ Հայ մշակույթի պահպանման և հետագա զարգացման
գործում կարևոր նշանակություն ունեցավ հայերեն նշանագրերի գյուտը: Հայերեն գրերը բոլոր
ժամանակներում ազգային արժեհամակարգի պահպանման հզոր միջոցն են եղել:                              2, V դարում ստեղծվեց և մեծ վերելք ապրեց հայագիր պատմագրությունը: Հայ դասական պատմագրության հիմնասյունը Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունն» է: Այն ընդգրկում
է հայ ժողովրդի պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև Սահակ Պարթևի ու Մեսրոպ
Մաշտոցի վախճանի ժամանակաշրջանը։                                                                                        3,Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը» նվիրված է Ս. Գրիգորի ու Տրդատ Մեծ թագա վորի կյանքին ու գործունեութ յանը, Հայաստանում քրիստո նեությունն աշխարհում առաջի նը պետականորեն ընդունման պատմության լուսաբանմանը:
4, Հայաստանի ամբողջական պատկերը նեկայացնող աշխարհագրական և քարտեզագրա կան անզուգական երկ է Մովսես Խորենացու (V դ.) և նրա գործը շարունակողի` Անանիա Շիրակացու (VII դ.) «Աշխարհացույց» –ը, որը հին և վաղ միջ նադարյան ժամանակ ներում հայտնի աշխարհի աշխարհագրական նկարագրունը  պարունակող աշխատություն է:

5, Տոմար: Դվինի 554 թ. եկեղեցական ժողովն անդրադարձ է կատարելհայկական             օրացույցին: Հայկյան շրջանի վրա հիմնված Բուն Հայոց թվականի (Ք. ա. 2492 թ.) կողքին սահմանվել է Հայոց Մեծ թվականը, որի սկիզբը համար վում է 552 թ. հուլիսի 11 –ը:

6, 15-րդ դարում կատարված տպագրության գյուտը խթանեց տեխնիկական ու փիլիսոփայական գիտելիքների տարածումը, ավելի ու ավելի շատ էին օգտագործվում պարզ մեխանիզմներն ու էներգիայի նոր աղբյուրները։ Տարածում գտան Արիստոտելի ու Էրատոսֆենի հայացքներն այն մասին, թե Հնդկաստան կարելի է հասնել՝ նավարկելով արևմուտք։

7, Լեոնարդո դա Վինչին իտալական Վերածննդի կարկառուն ներկայացուցիչներից էր՝ նկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապետ, երաժիշտ, մաթեմատիկոս, նախագծող, հայտնագործող, երկրաբան և գրող: Դա Վինչին համարվում է նաև Վերածննդի դարաշրջանի խորհրդանիշ՝ անհագ հետաքրքրությունների ու հնարամիտ երևակայության տեր մարդ: Նա բոլոր ժամանակների մեծագույն նկարիչն է, ինչու չէ, նաև բացառիկ տաղանդ ունեցող մարդկանցից մեկը:Բանաստեղծ և հասարակական գործիչ Ալիգիերի Դանտեն գրական իտալերենի հիմնադիրն է: Նրա «Աստվածային կատակերգություն» պոեմով ավարտվում է միջնադարյան մշակույթը և սկսվում նոր ժամանակի գեղարվեստական մտածողությունը: Եվրոպայում Դանտեն առաջինն է ստեղծագործության նյութ դարձրել մարդուն՝ պատկերելով նրա արտաքինն ու մարմնական տառապանքները:

Առաջադրանքներ դասագրքից, համար՝639-643(բոլոր համարների ա-դ ):

Ա․ x=17+11=28

x=28

Բ․ x=2-6=-4

x=-4

Գ․ x=-6-12=-18

x=-18

Դ․ x=5-13=-8

x=-8

Ա․ x=1-2=-1

x=-1

Բ․ x=2+3=5

x=5

Գ․ x=3-2=1

x=1

Դ․ x=4.2/1=8

x=8

Ա․ x=6+5=11

x=11

Բ․ x=3-5=-2

x=-2

Գ․ x=7-7=0

x=0

Դ․ x=6+6=12

x=12

Ա․ 3x+2x=5

x=10:5=2

x=2

Բ․ x=6-5=1

x=1

Գ․  4x+3x=7

x=35:7=5

x=5

Դ․ 4x+2x-x=5

x=10:5=2

Ա․

Բ․ 2x-3x=5

x=2+5
2+5=7
x=7

Գ․ 3x+4x-5x=2x
1-7=-6
-6:2=-3

Ընտրեք որևէ վիտամին, որի մասին ուսումնական նյութ պատրաստեք, որտեղ նշված լինի.

• Աղբյուրը  (որ մթերքներում է պարունակվում)
• Օրեկան պահանջը
• ինչն է կարգավորում
• անբավարության ժամանակ առաջացող խանգարումները

Վիտամին C-ն ոտքից գլուխ նպաստում է ձեր առողջությանը. Այն անհրաժեշտ է ատամներին եւ ջլերին, ոսկրերին եւ արյանը: Եւ իհարկե չի կարելի մոռանալ ազատ ռադիկալների հետ պայքարում վիտամին C-ի հակաօքսիդանտային դերի մասին: Իսկ ինչպես ստանալ այս կարեւորագույն վիտամինի անհրաժեշտ քանակությունը: Ուղղակի անհրաժեշտ է ուտել մրգերով եւ բանջարեղենով հարուստ սնունդ: Ահա մի քանի սննդամթերք, որոնք պարունակում են վիտամին C-ի մեծ քանակություն.

Կարմիր եւ կանաչ բուլղարական պղպեղ

Սովորաբար համարվում է, որ վիտամին C-ի ամենամեծ քանակություն պարունակում են նարինջները եւ նրանք նույնպես մեր ցուցակում են: Սակայն ուզում եք հավատացեք, ուզում եք՝ ոչ, բուլղարական պղպեղը նույնիսկ ավելի շատ վիտամին C է պարունակում քան նարինջը:

Նարինջ եւ նարնջի հյութ

Մեկ միջին նարինջը պարունակում է վիտամին C-ի օրական միջին չափաբաժնի 117%-ը, իսկ ¾ բաժակ նարնջի հյութը՝ 155%-ը: Ինչպես եւ մրգերի եւ բանջարեղենի մեծամասնությունը, նարինջը բջջանյութի հիանալի աղբյուր է հանդիսանում, ինչն օգնում է մարսողությանը, իջեցնում է արյան մեջ խոլեստերինի եւ շաքարի մակարդակը:

Թուրինջ եւ թուրինջի հյութ

Կարելի է բազմազանել ցիտրուսայինների օգտագործումը՝ սննդակարգ դառնահամ թուրինջ եւ նրա հյութը ավելացնելով: Թուրինջի հյութի ¾ բաժակը պարունակում է վիտամին C-ի օրական միջին անհրաժեշտ քանակի 117%-ը, իսկ միջին չափի թուրինջի կեսը՝ 65%-ը: Եթե դուք այս ցիտրուսին շաքար եք ավելացնում, փորձեք սահմանափակել դրա քանակությունը:

Կիվի

Այս փոքրիկ պտղի կեղեւի տակ պարունակվում է վիտամին C-ի օրական չափաբաժնի 107%-ը, բջջանյութի եւ արյան մակարդելիության համար անհրաժեշտ վիտամին K -ի մեծ քանակության հետ միասին:

Բրոկկոլի

Այս բանջարեղենը շատ օգտակար է սրտի համար: Այն պարունակում է օրգանիզմին անհրաժեշտ այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են բջջանյութը, ֆոլաթթուն, կալիումը, մագնեզիումը եւ վիտամին K-ն: Բրոկկոլին նաեւ տալիս է շատ վիտամին A, որը պահպանում է մաշկի, ատամների եւ աչքերի առողջությունը, եւ, ինչպես դուք արդեն կռահեցիք, վիտամին C:

Ելակ

Քաղցր, համեղ ելակը պարունակում է այդ փոքր հատապտղի համար արտասովոր շատ քանակությամբ բջջանյութ եւ վիտամին C:

Բրյուսելյան կաղամբ

Վիտամին C-ն սննդանյութերից ընդամենը մեկն է, որը տալիս է մեր օրգանիզմին այս հրաշալի բանջարեղենը: Բրյուսելյան կաղամբի չափաբաժինը պարունակում է A եւ K վիտամիններ, ֆոլաթթու, կալիում եւ մանգան:

Լոլիկներ եւ տոմատի հյութ

Լոլիկները պարունակում են վիտամին K, կալիում եւ լիկոպի՝ բուսաքիմիկատ, որը պաշտպանում է մաշկը արեւի ճառագայթների բացասական ազդեցությունից: Միջի չափի հում լոլիկը օրգանիզմին տալիս է վիտամին C-ի օրական չափաբաժնի 28%-ը, իսկ ¾ բաժակ տոմատի հյութը՝ 55 %-ը:

Վիտամինների պահանջը բարձրանում է օրգանիզմի աճման շրջանում, հիվանդության ժամանակ և դրանից հետո, ֆիզիկական ու մտավոր ծանրաբեռնվածության ընթացքում (օրինակ՝ սպորտով պարապելիս, նյարդահուզական մեծ լարվածություն պահանջող աշխատանքներ կատարելիս), ինչպես նաև ցրտի երկարատև ազդեցության դեպքում։ Տարիքի հետ օրգանիզմում վիտամինների յուրացումը դժվարանում Է։

Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության կարգավորմանը, խթանում են օրգանիզմում ընթացող քիմիական ռեակցիաները։ Ազդում են նաև սննդանյութերի յուրացման վրա, նպաստում բջիջների բնականոն աճին և ամբողջ օրգանիզմի զարգացմանը։ Լինելով ֆերմենտների բաղկացուցիչ մաս՝ վիտամիններն ապահովում են դրանց բնականոն գործառույթները և ակտիվությունը։

Որևէ վիտամինի անբավարարությունը կամ բացակայությունը հանգեցնում է նյութափոխանակության խանգարումների, որոնց հետևանքով նվազում է մարդու աշխատունակությունը, դիմադրողականությունը տարբեր հիվանդությունների, շրջակա միջավայրի անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ։

Ապրիլի 16 Հինգշաբթի

Գրի՛ր ստեղծագործական աշխատանք նշված թեմաներից մեկով

Պայքարել է պետք

Երբ տխուր ես լինում, շուրջն ամեն ինչ կարծես սև ու սպիտակ է երևում, ամեն ինչ կորցնում է իր իմաստը ու թվում է, թե ժամանակը կանգ է առնում: Բայց իրականում կյանքը շարունակվում է ու ժամանակը երբեք կանգ չի առնում, այլ հսկայական արագությամբ ընդանում է առաջ ու երբ այդ ամենը հասկանում ես, գիտակցում ես, որ պետք չի տխրել: Կյանքն այնքան կարճ է տխուր լինելու համար, պետք է միշտ լինել ուրախ ու վայելել կյանքի ամեն մի վայրկյանը: Արագ է անցնում ժամանակը, տարիները փոխարինում են իրար, բայց չի նկատվում դա, այլ կյանքիդ ճանապարհին մի պահ կանգ առնելով հասկանում ես, թե արդեն ինչքան շատ ժամանակ է անցել ու այլևս չես ուզում այդ թանկագին ժամանակը ապրել տխուր:
Տխրե՞լ` ու՞մ համար, ի՞նչ պատճառով: Ոչ մի պատճառ, ոչ ոք իրավունք չունի մեզ տխրություն պատճառել, ոչինչ մեր տխրությանը արժանի չի` առավել ևս մարդիկ:
Կյանքը շարունակվում է, ժամանակը կանգ չի առնում ու տխրելու ժամանակ չկա, նույնիսկ եղանակը բարձր տրամադրություն է պարգևում, արևը պայծառ շողում է ու ջերմացնում է ոչ միայն դրսից,այլ նաև ամբողջ հոգիս է ջերմությամբ, պայծառ արևի տաք շողերով լցնում ու ցանկություն է առաջանում երգելու ու պարելու, շարժվելու: Ինչ էլ լինի, կյանքը հրաշալի է, եթե նայես նրան վարդագույն ակնցներով, իսկ դա երբեմն շատ հարկավոր ու օգտակար է լինում: Երբ կյանքը ճիշտ չի դասավորվում, պետք է ուրիշ անկյունից նայել նրան, միգուցե այնտեղից ավելի պարզ լինի:

Պետք չի թույլ տալ, որ ինչ որ մեկը նեղացնի քեզ, իր խոսքերով կամ արարքներով տխրեցնի: Մարդիկ չեն հասկանում, թե ինչ է լավ վերաբերմունքը, չեն գնահատում, ու պետք էլ չի այդպիսի բարձր արժեքներ սպասել էժանագին մարդկանցից, այլ ամեն ինչ պետք է լինի փոխադարձ: Հարկավոր է ուշադրություն չդարձնել ոչ մեկի վրա ու պետք է միշտ ժպտալ`ոմանց անկեղծ, իսկ ոմանց` հատուկ:
Մենք ապրում ենք այնպիսի դարաշրժանում, որ նախանձողներ ու չուզողներ են մեզ ամենուրեք շրջապատում, որոնք անհամբեր սպասում են մեր անհաջողությանը, բայց եթե խելացի գտնվենք, նրանք այդպես էլ կմնան սպասողական վիճակում,որովհետև երբեք չեն տեսնի մեր արցունքները,(իհարկե բացի որոշ մարդկանցից, որոնք անկեղծ ուրախանում են մեր հաջողություններով, ու տխրության պահին մեզ հետ են լինում):
Ամեն ինչ դեռ առջևում է ու ամեն ինչ լավ է լինելու ու կգա մի պահ, երբ շատ պատահական երջանկությունը կթակի դուռդ ու այդ պահին անցյալում եղած ամեն ինչ կջնջվի հիշողությանդ միջից ու կմնա միայն պայծառ ապագայի հետ կապված նպատակներդ ու հրաշալի ներկայի մասին մտքերդ: Կյանքը կարճ է և ինչքան էլ փորձենք, միևնույնն է, չենք կարող կանգնեցնել նրան, ուրեմն ի՞նչ իմաստ ունի ապրել այդ պահերը տխուր, պետք է լինել ուրախ ու միշտ ժպտալ:))))